Σάββατο, 17 Δεκεμβρίου 2011

ΟΙ ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ

Λέγανε οι γιαγιάδες τα παλιά χρόνια στα εγγονάκια τους, για να κάθονται ήσυχα, ότι κάθε νύχτα του Δωδεκαήμερου στους δρόμους του χωριού και στα χαλάσματα κυκλοφορούν οι τρομεροί καλικάντζαροι! Μα τι ήταν αυτοί οι καλικάντζαροι; Όπως λοιπόν, έλεγαν οι παλιές γιαγιάδες, ήταν αερικά, ξωτικά. Η πιο δημοφιλής κατηγορία όντων της λαϊκής μας παράδοσης είναι αναμφίβολα οι καλικάντζαροι. 


Η φαντασία του λαού μας σχετικά με το πώς είναι αυτά τα όντα, οργιάζει. Η αρχή των μύθων που είναι σχετικοί με τους καλικάντζαρους βρίσκεται στα πολύ παλιά χρόνια. Οι αρχαίοι πίστευαν πως όταν οι ψυχές έβρισκαν την πόρτα του Άδη ανοιχτή, ανέβαιναν στον απάνω κόσμο και τριγύριζαν παντού, χωρίς έλεγχο και περιορισμούς. Πολύ αργότερα, οι Βυζαντινοί γιόρταζαν το Δωδεκαήμερο με μουσικές, τραγούδια και μασκαρέματα.

Οι άνθρωποι, έχοντας κρυμμένα τα πρόσωπά τους, έκαναν με πολύ θάρρος και χωρίς ντροπή ό,τι ήθελαν. Πείραζαν τους ανθρώπους στους δρόμους, έμπαιναν απρόσκλητοι σε ξένα σπίτια κι αναστάτωναν τους νοικοκύρηδες. Ζητούσαν λουκάνικα και γλυκά και για να γλιτώσουν απ' αυτούς έκλειναν πόρτες και παράθυρα. Οι μασκαρεμένοι, όμως, έβρισκαν πάντα κάποιους τρόπους να εισβάλλουν στα ξένα σπίτια, ακόμα κι από τις καμινάδες. Κι όλα αυτά για δώδεκα μέρες, ως την παραμονή των Φώτων, οπότε με τον Μεγάλο Αγιασμό όλα σταματούσαν κι οι άνθρωποι ησύχαζαν. Με το πέρασμα του χρόνου όλα αυτά τα παράξενα φερσίματα, τα μασκαρέματα και οι φόβοι των ανθρώπων έμειναν ζωντανά στη μνήμη του λαού μας κι η πλούσια φαντασία του γέννησε σιγά-σιγά τα μικρά, αλαφροΐσκιωτα πλάσματα που τα ονόμασε καλικάντζαρους.

Τι είναι, όμως τελικά οι καλικάντζαροι; Οι γιαγιάδες μας παλιά έλεγαν πως είναι αερικά, ξωτικά. Σύμφωνα με σύγχρονη δοξασία, πρόκειται για «δαιμόνια» που εμφανίζονται κατά το Δωδεκαήμερο (25 Δεκεμβρίου ως 6 Ιανουαρίου). Επειδή από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα ο Χριστός είναι ακόμη αβάφτιστος, είναι και «τα νερά αβάφτιστα». Έτσι βρίσκουν ευκαιρία οι καλικάντζαροι ν' αλωνίσουν τον κόσμο.

Κάποιοι πιστεύουν πως οι καλικάντζαροι είναι μαυριδεροί, ασχημομούρηδες, ψηλοί και ξερακιανοί. Άλλοι λένε ότι φοράνε σιδεροπάπουτσα. Για άλλους, έχουν κόκκινα μάτια, πόδια τράγου και τριχωτό σώμα. Καθένας τους έχει κι από ένα κουσούρι. Άλλος κουτσός, άλλος στραβός ή μονόφθαλμος, άλλος μονοπόδαρος ή στραβοπόδαρος, άλλοι στραβοχέρηδες, στραβοπρόσωποι, με καμπούρα ή ουρά. Είναι διχόγνωμα όντα και φιλόνικοι και έτσι δεν μπορούν να κάνουν μέχρι το τέλος μία δουλειά και όλα τα αφήνουν στη μέση. Γι' αυτό και δεν μπορούν να κάνουν κακό και στους ανθρώπους, παρόλο που αυτή είναι η μεγάλη τους επιθυμία. Όσο, όμως, και αν διαφωνεί ο λαός για το πώς μοιάζουν οι καλικάντζαροι, όλοι συμφωνούν σε ένα πράγμα: στην ατελείωτη βλακεία και κουταμάρα τους.

Καθώς η παράδοση ρίζωνε, οι καλικάντζαροι απέκτησαν και άλλα ονόματα, όπως: καλιοντζήδες, καλκάνια, καλιτσάντεροι, καρκάντζαροι, σκαλικαντζέρια, σκαντζάρια, τζόγιες, βερβελούδες, καλλισπούρδοι, καρκαλάτζαροι, καρκατσέλια, καρκαντζόλοι, καψιούρηδες, κολοβελόνηδες, λυκοκάντζαροι, μνημοράτοι, παγανοί, παρωρίτες, πλανητάροι, σιφιώτες, τσιλικρωτά, σταχτοπάτηδες κ.α. Ολόκληρο το χρόνο οι καλικάντζαροι ζουν κάτω από τη γη, προσπαθώντας άλλος με τσεκούρι, άλλος με πριόνι ή μπαλτά και άλλοι με τα νύχια και τα σουβλερά τους δόντια να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γη. Κόβουν κόβουν, μέχρι που έχει απομείνει πολύ λίγο ακόμα, αλλά τότε έρχονται τα Χριστούγεννα και, επειδή φοβούνται μην πέσει η γη και τους πλακώσει, λένε "αφήστε το να πάμε πάνω στη γη και θα πέσει μοναχό του". Ανεβαίνουν λοιπόν πάνω στη γη για να τυραννήσουν τους ανθρώπους και τα Θεοφάνεια που γυρίζουν, βλέπουν το δέντρο ολάκερο, ακέραιο, άκοπο. Και πάλι κόβουν και πάλι έρχονται τα Χριστούγεννα, και όλο απ' την αρχή.

Και τι δεν κάνουν οι καλικάντζαροι ξεπροβάλλοντας ένας-ένας από τις τρύπες τους πάνω στη γη. Την παραμονή των Χριστουγέννων ανεβαίνουν στη γη και περιμένουν να σμίξει η μέρα με τη νύχτα για να μπουν μέσα στα σπίτια. Αν και είναι κακά και πονηρά όντα, δεν μπορούν να βλάψουν τους ανθρώπους, γι' αυτό και οι γυναίκες ακόμα τα περιπαίζουν και τα βρίζουν και τα λεν σταχτοπόδηδες, σταχτιάδες, κατουρλήδες κ.λπ. Αλίμονο σε κείνον που θα πρέπει να βγει τη νύχτα και να πάει σε μακρινή δουλειά. Παρουσιάζονται μπροστά του οι καλικάντζαροι με διάφορες μορφές για να τον εκφοβίσουν ή να τον βλάψουν. Τον τραβολογούν, τον πειράζουν, τον καβαλικεύουν και χορεύουν γύρω του, εμποδίζοντάς τον να γυρίσει σπίτι. Η μανία τους, όμως, είναι να πειράζουν προπάντων τις κακόμοιρες τις γριές.

Είναι πολύ ευκίνητοι ανεβαίνουν στα δένδρα πηδούν από στέγη σε στέγη σπάζοντας κεραμίδια και κάνοντας μεγάλη φασαρία. Τις νύχτες του Δωδεκαήμερου μπαίνουν στα σπίτια από τις καπνοδόχους, γι' αυτό και τα τζάκια είναι αναμμένα όλο το δωδεκαήμερο και έχουν πολύ φωτιά, γιατί τη φοβούνται πολύ. Αν καταφέρουν και μπουν σε κάποιο σπίτι, αρχίζουν να ανακατεύουν ό,τι βρουν μπροστά τους και να κάνουν ζημιές, μα πιο πολύ θέλουν να μαγαρίσουν τα φαγητά. Ό,τι βρουν απλωμένα τα ποδοπατούν. Τους αρέσει να πλατσουρίζουν μέσα στα δοχεία που έχουν οι νοικοκυρές το λάδι, στα τηγάνια, στα τσουκάλια, στα πιάτα, στους λύχνους που παλαιότερα χρησιμοποιούσαν για το φωτισμό στα χωριά. Λερώνουν τα φαγητά με τα ακάθαρτα νύχια τους και αφήνουν τις ακαθαρσίες τους όπου βρουν. 

Τίποτε βέβαια δεν κλέβουν, αλλά αναστατώνουν τόσο πολύ το σπίτι που το κάνουν αγνώριστο. Όταν οι νοικοκυρές ψήνουν τηγανίτες ή άλλα σκευάσματα στο τηγάνι από αλεύρι (πλαστά), οι καλικάντζαροι ανεβαίνουν στην καπνοδόχο και απλώνουν το χέρι τους ως κάτω στην εστία (γιατί μπορούν να απλώνουν και να μακραίνουν τα χέρια τους και τα πόδια τους όσο θέλουν) και ζητούν ή βουτούν ότι υπάρχει στο τηγάνι ή στη θράκα. Η πιο αγαπημένη τροφή, όμως, των καλικαντζάρων είναι το χοιρινό κρέας και κυρίως το παστό του (το πάχος), το οποίο όταν ψήνεται και πέφτει στη θράκα, σκορπάει μια πολύ ευώδη και πολύ ευάρεστη μυρωδιά.

Γι' αυτό οι νοικοκυραίοι, για να γλιτώσουν από δαύτους, σκεπάζουν το χοιρινό με σπαράγγια. Το σπαράγγι όταν είναι χλωρό είναι πολύ νόστιμο και τρώγεται, όταν όμως παλιώσει, γίνεται πολύ σκληρός αγκαθωτός θάμνος και γι' αυτό σκεπάζουν μ' αυτό το χοιρινό για να μην πλησιάζουν οι καλικάντζαροι. Με σπαράγγια επίσης, σκεπάζουν και τα λουκάνικα και οτιδήποτε έχουν ετοιμάσει που έχει σαν πρώτη ύλη το χοιρινό. Επίσης, οι νοικοκυρές μαζεύουν μέσα στο σπίτι ό,τι αγγεία βρίσκονται έξω και βάζουν στο άνοιγμα της καπνοδόχου ή πίσω από την πόρτα ένα κόσκινο. Οι καλικάντζαροι, ως περίεργοι που είναι και πάρα πολύ βλάκες, αρχίζουν να μετρούν τις τρύπες: «ένα-δύο, ένα-δύο, ένα-δύο». Παρακάτω δεν ξέρουν να μετρήσουν, γιατί μπερδεύονται. Έτσι, χάνουν την ώρα τους, έχει πια ξημερώσει και οι καλικάντζαροι πρέπει να εξαφανιστούν.

Άλλοι κρεμούν το κατωσάγωνο ενός χοίρου στην καπνοδόχο, ή ένα δερμάτινο παλιοπάπουτσο ή ρίχνουν αλάτι στη φωτιά. Η απαίσια μυρωδιά του καμένου δέρματος και ο κρότος από το αλάτι κρατάει τους καλικάντζαρους μακριά. Άλλοι πάλι, κρεμούν στο χερούλι της πόρτας μία τούφα λινάρι. Μέχρι να μετρήσουν οι καλικάντζαροι τις τρίχες του λιναριού φτάνει το ξημέρωμα και όπου φύγει-φύγει. Ένα ακόμα όπλο εναντίων των καλικαντζάρων είναι το λιβάνι. Το σιχαίνονται και γι' αυτό οι νοικοκυρές θυμιατίζουν το σπίτι κάθε απόγευμα και αφήνουν το θυμιατήρι να λιβανίζει δίπλα στο τζάκι καθ΄ όλη τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου. Του "Σταυρού" που περνάει ο Παπάς και αγιάζει τα σπίτια, οι καλικάντζαροι όπου φύγει-φύγει. 

«Φεύγετε να φεύγουμε
τι έρχεται ο τουρλόπαπας
με την αγιαστούρα του
και με τη βρεχτούρα του.
Μας άγιασε, μας έβρεξε
και μας εκατέκαψε!» 
ή (και θα μας μαγαρίσει!)

Υπάρχουν, όμως, και φυτά που διώχνουν τους καλικάντζαρους και ταυτόχρονα φέρνουν καλή τύχη για τον καινούργιο χρόνο. Ένα τέτοιο φυτό, που βάζουμε ακόμα και σήμερα στα σπίτια μας τέτοιες μέρες είναι η κρεμμύδα. Η Χρυσοβασιλίτσα, όπως αλλιώς τη λένε, ακόμα και ξεχασμένη σε κάποια γωνιά του σπιτιού, βγάζει φύλλα τέτοια εποχή, και ξαναρχίζει τον κύκλο της ζωής της. Σαν το φως που ξαναγεννιέται στο χειμερινό ηλιοστάσιο, μας εύχεται καλές γιορτές και υγεία για την καινούργια χρονιά.

Άλλοι τρόποι για να αποφύγουν οι νοικοκυραίοι τους καλικάντζαρους είναι το σημείο του Σταυρού στη πόρτα, στα παράθυρα, στις καμινάδες, τους στάβλους και στα αγγεία λαδιού και κρασιού, ο αγιασμός των σπιτιών και μάλιστα τη παραμονή των Φώτων καθώς και η απαγγελία του «Πάτερ ημών». Υπάρχουν, όμως, και εκείνοι που θέλουν να τους καλοπιάσουν και τους πετούν γλυκά και τηγανίτες στην καπνοδόχο ή στις στέγες των σπιτιών.

Ο πιο γνωστός καλικάντζαρος είναι ο «Μανδρακούκος, ο αρχηγός». Ο «Μανδρακούκος, ο Ζυμαρομύτης» κρατάει για σκήπτρο την ποιμαντορική του γκλίτσα και συχνάζει στα μαντριά και τα βοσκοτόπια. Η σκούφια του, που την έχει υφάνει μόνος του από γουρουνότριχες, δεν φτάνει να σκεπάσει τα αυτιά του, που είναι μεγάλα σαν του γαϊδάρου. Έχει και μία τεράστια μύτη που του κρέμεται σαν μαλακό ζυμάρι. Ο Μανδρακούκος ρίχνει γάντζο από την καμινάδα και κλέβει λουκάνικα από την φωτιά και πειράζει τα πρόβατα στα βοσκοτόπια.

Με την αναχώρηση των καλικάντζαρων την ημέρα των Φώτων, η στάχτη από το τζάκι μαζεύεται και το τζάκι καθαρίζεται. Η στάχτη πετιέται σε μέρος που δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κανένα λόγο (αλισίβα, λίπασμα κ.λπ.). Επίσης, καθαρίζονται και οι κοπριές των ζώων από τα κατώγια και οι άνθρωποι πλένονται, το εικονοστάσι καθαρίζεται, αλλάζει το νερό στο καντήλι κ.λπ. γιατί οι σταχτοπάτηδες πέρα από τα προβλήματα που έχουν προξενήσει στους νοικοκυραίους έχουν μαγαρίσει και όλους τους χώρους, γι' αυτό τους λέμε και κατουρλήδες.

Δεν ξέρω αν οι καλικάντζαροι τρόμαζαν ποτέ στ' αλήθεια τους ανθρώπους, μιας και η μορφή που τους έδιναν και τα πράγματα που έκαναν ήταν πιο πολύ διασκεδαστικά, παρά τρομακτικά. 

 ΠΗΓΗ: PATHFINDER.GR

17 σχόλια:

  1. Τώρα που μάθαμε πώς είναι οι καλλικάντζαροι, μου φαίνεται πώς είδα έναν...
    Λέτε να βγήκε νωρίτερα, επειδή δεν ξέρει να μετράει τις μέρες;;; Πάντως για καλό και για κακό ... πάω να αγοράσω μια κρεμμύδα!!!
    Γειά....

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Λάμπρο, έχεις πολύ πλάκα έτσι όπως τα λες!!!
    Θέλουμε να μας περιγράψεις τα χαρακτηριστικά του καλικάντζαρου που είδες και μιας και το ταλέντο σου στη ζωγραφική είναι μεγάλο, θα προτιμούσαμε να μας τον ζωγραφίσεις...
    Σε κάθε περίπτωση η κρεμμύδα είναι αποτελεσματική. Την ερχόμενη εβδομάδα θα υπάρξει σχετική ανάρτηση γι' αυτήν.
    Καλό Σαββατοκύριακο, καλέ μου φίλε!
    Αντώνης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Αντώνη...
    μη μου βάζεις ιδέες...γιατί θα τις πραγματοποιήσω!!!
    Χαχαχα... γέλασα πολύ με την απάντησή σου στο σχόλιό μου...

    Λοιπόν, η περιγραφή του: (αν και είμαι συγχυσμένος από την συνάντησή μας...) Είναι ένα πλάσμα με πράσινες ανταύγιες και μουσάκι, η μύτη του είναι... μυτάρα, και τίποτε πάνω του δεν είναι ίσιο...Λες και τρέμει ολόκληρο!!!
    Με λίγα λόγια... κακάσχημο!!!

    Γι' αυτό θα σου στείλω κατ' αρχάς την ζωγραφιά ενός μαθήτή μου (για να πάρεις μία ιδέα), που ήδη τον έχει φτιάξει, (βλέποντάς τον από μένα που τον ζωγράφισα στον πίνακα. Υπάρχει στο βιβλίο της μουσικής της Γ' και Δ' τάξης!!!) και μετά θα κοιτάξω να τον φτιάξω κι εγώ...
    (Θα δω πως, με τέμπερα; Με ξυλομπογιά; Με κραγιόνι; Θα δω!!!)
    Και αναλόγως την έμπνευση, κι αν καθήσει να τον ζωγραφίσω, γιατί με την κρεμμύδα, μάλλον θάχει φύγει!!
    Χαχα...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Γιωργος ΡαπουσηςΚυριακή, 18 Δεκεμβρίου, 2011

    Συμφωνω με τον κυριο Λαμπρο και με τον κυριο Αντωνη και εχετε δικιο κυριε Αντωνη. Εχει πολυ πλακα ο κυριος Λαμπρος, ετσι οπως τα λεει...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. ΚΥΡΙΕ ΣΥΜΦΩΝΩ ΜΕ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΛΑΜΠΡΟ!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Γιάννη και Γιώργο...
    Γιώργο και Γιάννη...
    Χαίρομαι που νομίζετε ότι έχω δίκιο και πλάκα...
    Ότι έχω πλάκα και δίκιο...
    Γειά σου Γιάννη
    Γεια σου Γιώργο!!!

    Γεια σου Γιώργο
    Γεια σου Γιάννη!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. ΣΥΜΦΩΝΩ ΜΕ ΟΛΟΥΣ ΣΑΣ,ΕΙΔΙΚΑ ΜΕ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΛΑΜΠΡΟ ΚΑΙ ΠΕΡΙΜΕΝΩ ΜΕ ΑΓΩΝΙΑ ΝΑ ΔΩ ΤΟΝ ΚΑΛΙΚΑΤΖΑΡΟ ΠΟΥ ΘΑ ΖΩΓΡΑΦΙΣΕΙ!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Κυριε πολυ ωραια αναρτηση για τους καλικατζαρους και παντως ετσι οπως τα λεει ο κυριος Λαμπρος εχει πολυ πλακα

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  9. ΚΥΡΙΕ ΣΥΜΦΩΝΩ ΜΕ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΛΑΜΠΡΟ!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. ΑΘΗΝΑ ΚΑΤΣΑΓΑΝΝΗΤρίτη, 20 Δεκεμβρίου, 2011

    ΣΥΜΦΩΝΩ ΤΡΕΛΑ ΜΕ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΛΑΜΠΡΟ!!ΕΧΕΙ ΤΟΣΟ ΠΛΑΚΑ!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Βασίλης ΒασιλείουΤρίτη, 20 Δεκεμβρίου, 2011

    ΣΥΜΦΩΝΩ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΕ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟ ΛΑΜΠΡΟ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. Κυριε συμφωνω με τον κυριο Λαμπρο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  13. Ο αγαπημένος μου φίλος Lampros τήρησε την υπόσχεσή του και έστειλε με mail ζωγραφιές του καλικάντζαρου, έτσι όπως τον ζωγράφισε ο μαθητής του, αλλά και ο ίδιος. Είναι πολύ πετυχημένος και "κακάσχημος". Διαθέτει όλη την ασχήμια που του αρμόζει, για να είναι αντιπροσωπευτικός του είδους του. Σε επόμενη ανάρτηση θα σας τον παρουσιάσω. Στο μεταξύ, μπορείτε να μου στείλετε κι εσείς τους δικούς σας καλικάντζαρους. Βιαστείτε, λίγες μέρες απομένουν μέχρι το κλείσιμο των σχολείων για τις χριστουγεννιάτικες διακοπές..
    Αντώνης

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  14. Πολύ ωραίο κύριε Αντώνη

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  15. Eίναι τέλειο!!!!!!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  16. Χρόνια σας Πολλά, παιδιά, μικρά και μεγάλα!
    Από τη Νέα Υόρκη, πάντα σας διαβάζουμε,
    να είστε όλοι καλά.
    Ευχές κι αγάπη.
    Υιώτα
    αστοριανή

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  17. Σας ευχαριστώ πολύ!
    Καλή χρονιά να έχετε, με υγεία, ευτυχία και πρόοδο σε ό,τι κάνετε!
    Αντώνης

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Καλώς ήρθατε στα «ΠΑΙΔΙΚΑ ΧΑΜΟΓΕΛΑ»! Το ιστολόγιο ενημερώνεται με πολλή αγάπη και σεβασμό για τους μικρούς μας φίλους. Κάθε σελίδα του συμπληρώνεται με μεράκι, όπως ένα παιδικό βιβλίο, για να είναι άρτιο το αποτέλεσμα κι αισθητικά ωραίο και ευχάριστο στα μάτια τους. Σας ευχαριστούμε που ομορφαίνετε την παρέα μας και μας δείχνετε την αγάπη σας με τα ευγενικά και ενθαρρυντικά σας σχόλια!