Τρίτη, 3 Ιανουαρίου 2012

ΑΠΟ ΠΟΥ ΠΗΡΕ Τ’ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ Ο ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ

Ο Ιανουάριος ή Γενάρης ή Πρωτάρης ή Μεγαλομήνας είναι ο πρώτος μήνας του έτους κατά το Γρηγοριανό Ημερολόγιο, έχει 31 ημέρες και οι νύχτες του είναι μεγάλες, όπως λέει και το τραγούδι: "Να ‘ταν οι μέρες του Μαγιού κι οι νύχτες του Γενάρη…". Τον Ιανουάριο, ο λαός τον λέει με πολλά ονόματα, που τα περισσότερα αναφέρονται στις ιδιότητές του. Λέγεται Καλαντάρης ή Καλαντέρης ή Καλαντάρς (ποντιακά) απ' τα κάλαντα που τραγουδούν τα παιδιά την Πρωτοχρονιά και τα Φώτα ή Γεννολοητής, παρετυμολογικά, γιατί τότε γεννοβολούν τα κοπάδια.


Λέγεται Γατομήνας, επειδή στη διάρκειά του ζευγαρώνουν οι γάτες ή Κρυαρίτης (στη Μάνη) για το τσουχτερό του κρύο ή Μεσοχείμωνας, γιατί είναι μεσαίος από τους τρεις μήνες του χειμώνα ή Κρυαρώτης, γιατί κάνει πολύ κρύο. Ακόμα τον Ιανουάριο τον ονομάζουν Κλαδευτή, γιατί το μήνα αυτό κλαδεύουν ή Τρανό ή Γελαστό για τις αλκυονίδες ημέρες του. Ο Ιανουάριος πήρε το όνομά του από τον Ιανό, θεό κάθε αρχής στη ρωμαϊκή μυθολογία. Ωστόσο, δεν ήταν ανέκαθεν ο πρώτος μήνας του έτους για τους Ρωμαίους. 

Στα πρώτα χρόνια της ιστορίας τους πρώτος μήνας ήταν ο Μάρτιος, από το όνομα του πολεμικού θεού τους Mars-Martis (δηλ. του Άρη των Ελλήνων). Πρωτοχρονιά ήταν τότε η πρώτη Μαρτίου, η οποία εξακολούθησε να γιορτάζεται και στα κατοπινά χρόνια. Και επειδή θυμόνταν πως αυτή ήταν η αρχική τους Πρωτοχρονιά, την έλεγαν Πάτριον. Ο Ιανουάριος έγινε πρώτος μήνας αργότερα, όταν ο μυθικός βασιλιάς των Ρωμαίων Νούμας Πομπίλιος οργάνωσε το ημερολόγιο με βάση τον ήλιο.

Στην αρχαία εποχή, στη μέση του σημερινού μας Γενάρη άρχιζε ο ιερός μήνας της Ήρας, ο Γαμηλιών. Η Ήρα, εκτός από βασίλισσα τ' ουρανού και των Θεών, ήταν προστάτιδα του γάμου και της οικογένειας. Γι' αυτό, το μήνα αυτό οι αρχαίοι έκαναν τους πιο πολλούς γάμους, απ' όπου πήρε και το όνομά του. Συνήθιζαν δε κάθε χρόνο, στις 27 του Γαμηλίωνα με την Πανσέληνο, να κάνουν θυσίες και εισφορές που τις έλεγαν "Γαμήλιες".

ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΟΥ ΓΕΝΑΡΗ
Μήνας γιορτών μπορεί να ονομαστεί ο Γενάρης, με τις πολλές γιορτές που έχει. Μα έχει και σημάδια πολλά για του ανθρώπου το μέλλον, τουλάχιστον της χρονιάς. Η πρώτη μέρα του μήνα είναι η πρωτοχρονιά και γιορτάζεται σ' όλο τον κόσμο με λαμπρότητα, μεγαλοπρέπεια και πολλές εκδηλώσεις. Αυτή η ημέρα καλύπτεται από ένα πλήθος λαϊκών εθίμων, με πράξεις και ενέργειες μαγικές, που έχουν την προέλευσή τους στα βάθη των αιώνων. 

Οι ελληνικές λαϊκές παραδόσεις θέλουν τον Άγιο Βασίλειο, είτε ζευγολάτη που γυρίζει και ευλογεί τα χωράφια, είτε οδοιπόρο ή μάντη. Τη μέρα αυτή γιορτάζεται η μνήμη του Αγίου Βασιλείου, που είναι ένας από τους μεγαλύτερους πατέρες της εκκλησίας. Ο Άγιος Βασίλης ενσαρκώνει για το λαό, το πνεύμα του καινούριου χρόνου. Η καλοσυνάτη μορφή του με τη λευκή γενειάδα, τα κάτασπρα μαλλιά, το γλυκό χαμόγελο, το μειλίχιο βλέμμα, δεσπόζει παντού, τριγύρω μας τις μέρες τις γιορτινές. Αυτή την εικόνα έπλασε η λαϊκή φαντασία και ριζώθηκε στην ψυχή μας. Και τον οραματιζόμαστε να έρχεται από τη μακρινή Καισάρεια, φορτωμένος δώρα και χίλια καλά.
 
Την ημέρα της Πρωτοχρονιάς, στη Σιάτιστα και σε άλλα μέρη της Ελλάδας κάνουν τυρόπιτα ή κολοκυθόπιτα γλυκιά και μέσα βάζουν νόμισμα, τον παρά που λένε. Πριν αρχίσει το φαγητό, κόβουν την πίτα σε κομμάτια για κάθε άτομο στο σπίτι, χωράφια, αμπέλια και ζώα και κατόπιν, ψάχνουν να βρουν το νόμισμα. Όποιος βρει το νόμισμα, είναι τυχερός της χρονιάς και κάτι καλό θα του συμβεί.

Με την ημέρα της Πρωτοχρονιάς συνδέθηκαν διάφορες προλήψεις, όπως η επιλογή από την οικογένεια του ατόμου, το οποίο θα περάσει πρώτο το κατώφλι του σπιτιού, το πρωί της πρώτης του έτους για το "ποδαρικό". Την ίδια μέρα αποφεύγουν να προσφέρουν ο,τιδήποτε έξω από το σπίτι, ούτε να ρίξουν νερό έξω απ' αυτό.

Στις 6 Ιανουαρίου είναι η γιορτή των Φώτων, που θεωρείται μεγάλη χριστιανική γιορτή, γιατί τότε αγιάζονται τα νερά. Αυτή η γιορτή συμβολίζει την παλιγγενεσία του ανθρώπου και ο λαός τη λέει "Μεγάλη γιορτή, Θεότρομη".

Είναι η μέρα που βαπτίστηκε ο Χριστός, απ' τον Αϊ-Γιάννη τον Πρόδρομο, στα άγια νερά του Ιορδάνη. Και από τότε πιστεύεται, πως κάθε φορά, την ημέρα των Αγίων Θεοφανείων, αγιάζονται τα νερά της βροχής. Ο λαός μας το λέει αγιονέρι, που πέφτει απ' τον ουρανό και αγιάζει τα σπαρτά και τα χορτάρια της γης. Την βροχή τη λένε αγιασμένη και χαίρονται το δάκρυ της. Το αγίασμα που παίρνει απ' την εκκλησία ο λαός μας, την ημέρα των Φώτων, το κρατάει με μεγάλη ευλάβεια και πιστεύει απόλυτα στη θαυματουργή δύναμή του. Μ' αυτό αγιάζει τα χωράφια, σπαρτά, τις γωνιές των σπιτιών, τα μαντριά, τα ζωντανά και όλο το βίο του, απ' άκρη σ' άκρη. Ένα μπουκάλι γεμάτο αγιασμό και κλεισμένο καλά, θα το πάρει στα αμπέλια του. Εκεί θα σκάψει, συνήθως στη μέση τ' αμπελιού, και θα το χώσει στο χώμα για να φυλάει τ' αμπελόχτημα από κάθε αρρώστια και κακό.

Οι ζευγολάτες πιστεύουν πως, ξημερώνοντας τα Φώτα, το βράδυ στο παχνί τους μιλούν ακόμα και τα καματερά τους. Κουβεντιάζουν λένε και αυτά με τον Χριστό. Φτάνει βλέπεις ο Χριστός ίσαμε εκεί, γιατί αυτά τον πρωτοζέσταιναν την ώρα της Γέννησής του μέσα στη θεία σπηλιά, όταν τον κυνηγούσε η ανθρώπινη κακία, μ' οδηγό το συμφέρον των λίγων. Την παραμονή των Φώτων γίνεται στην εκκλησία ο αγιασμός και ο παπάς γυρίζει όλα τα σπίτια με το σταυρό και τ' αγιάζει. Λένε τότε την παροιμία: "Σαν ο Παπάς με το σταυρό".

Παράλληλα, η 6η Ιανουαρίου αποτελεί ένα ορόσημο για τη λαογραφία των ευρωπαϊκών χωρών. Έθιμα παλιά, συνήθως προχριστιανικά, στις ρίζες τους επιζούν και συνεχίζουν τον εορτασμό τους, προσκολλημένα στο χριστιανικό εορτασμό των Θεοφανείων. Πολλά απ' αυτά συνδέονται με πρωτόγονες λαϊκές δοξασίες, γύρω από τις χειμερινές τροπές του ήλιου. Πόσο γνωστή λαογραφικά, είναι η νύχτα της παραμονής των Θεοφανείων και πόση έχει ασκήσει επίδραση σε θρύλους ευρωπαϊκούς, γίνεται αμέσως φανερό, αρκεί μόνο να θυμηθούμε τον όρο "Δωδέκατη νύχτα". Μέσα στη νύχτα αυτή σμίγουν και συναδελφώνονται τα τραγικά και τα ευτράπελα. Και λέγεται δωδέκατη, γιατί είναι η τελευταία του Δωδεκαημέρου των Χριστουγέννων. Στη Γερμανία και την Αυστρία όλα τα καταστρεπτικά δαιμόνια διώχνονται τη νύχτα των Θεοφανείων, κυνηγημένα από τους δυνατούς θορύβους που κάνουν μεταμφιεσμένοι και μη. Ανάλογα συμβαίνουν και σ' άλλες ευρωπαϊκές χώρες, με περισσότερη ιδιόρρυθμη εκδήλωση στην Πορτογαλία και στην Αγγλία.

Τα Θεοφάνεια γίνονται στη Σιάτιστα τα καρναβάλια, δηλ. "Τα μπουμπουσάρια". Η λέξη "Μπουμπουσάρια" είναι παραφθορά του ονόματος "Εμπουσα". Η Έμπουσα, κατά τις δοξασίες των προγόνων μας, ήταν φάντασμα νυχτερινό με πόδια γαϊδάρου, που άλλαζε μορφές από τη μια στιγμή στην άλλη και τρόμαζε τα παιδιά.

Επίσης, τα Θεοφάνεια στη Σιάτιστα μετά τη θεία λειτουργία και συγκεκριμένα, μετά την εκφώνηση του "Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου στου Κύριε..." η εκκλησία δονείται από το εκκωφαντικό "Κύριε Ελέησον...". Μετά την απόλυση της εκκλησίας οι επίτροποι, κρατώντας ένα κουδούνι γυρίζουν στα σπίτια και μοιράζουν από ένα κομμάτι γλυκειά πίτα παίρνοντας χρήματα για την εκκλησία. Η πίτα αυτή έχει μέσα της ένα φλουρί. Σε όποια οικογένεια πέσει το φλουρί, δίνεται η τιμή να παρασκευάσει την πίτα για τα Θεοφάνεια της επόμενης χρονιάς. Οι επίτροποι που μοιράζουν αυτή την πίτα λέγονται "Πνιχτάδες", ίσως από το πνίξιμο του σταυρού στο αγίασμα κατά την τελετή του Αγιασμού.

Στις 7 του μήνα είναι η γιορτή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου του Βαπτιστή.

Στις 17 του μήνα είναι η γιορτή του Αγίου Αντωνίου και στις 18 του Αγίου Αθανασίου. Του Αγίου Αθανασίου η ημέρα μεγαλώνει μια ώρα. Γι' αυτό πολλοί λένε "Αϊ-Θανάσης ήλθε, καλοκαίρι ήλθε".

Στις 20 Ιανουαρίου είναι η γιορτή του Αγίου Ευθυμίου.

Για τους Αγίους Αντώνιο, Αθανάσιο και Ευθύμιο υπάρχει ο εξής μύθος: Οι τρεις Άγιοι πήγαιναν μαζί. Ο Άγιος Ευθύμιος ήταν σπανός και οι άλλοι δυο δεν τον ήθελαν. Κάποτε σ' ένα ταξίδι τους στην έρημο σηκώθηκαν οι δυο πρωί πρωί και έφυγαν. Για να τους προλάβει ο Άγιος Ευθύμιος, στη βία του επάνω, κόλλησε το κεφάλι του γαϊδάρου στο μουλάρι (γι' αυτό από τότε το μουλάρι έχει αυτιά γαϊδάρου) καθώς οι άλλοι φεύγοντας έκοψαν τα κεφάλια απ' τα δυο ζώα, που ήταν του Αγίου Ευθυμίου. Τους πρόλαβε και επειδή ήξερε την αιτία που δεν τον ήθελαν, έπιασε με τα δυο του χέρια το πρόσωπό του και αμέσως φύτρωσε μια γενειάδα που ακούμπησε στη γη.

Στις 30 Ιανουαρίου είναι η γιορτή των Τριών Ιεραρχών του Μεγάλου Βασιλείου, του Γρηγορίου του Θεολόγου και του Ιωάννη του Χρυσοστόμου. Η γιορτή των μεγάλων αυτών ιεραρχών είναι η γιορτή των ελληνικών και χριστιανικών γραμμάτων. Την ημέρα αυτή στη Σιάτιστα τελείται πανηγυρική θεία λειτουργία καθώς και μνημόσυνο των ευεργετών των σχολείων της πόλης.

ΑΛΚΥΟΝΙΔΕΣ ΜΕΡΕΣ
Κατά το δεύτερο δεκαήμερο του Ιανουαρίου, συνήθως, καλοσυνεύει ο καιρός και απολαμβάνουμε για μερικές μέρες μια σχετική καλοκαιρία, μια ανάπαυλα από τα χειμωνιάτικα μπουρίνια. Οι γλυκές αυτές χειμωνιάτικες ημέρες, είναι οι γνωστές "Αλκυονίδες" μέρες, που σύμφωνα με τον πανάρχαιό μας μύθο, πήραν το όνομά τους από την Αλκυόνα, το ψαροπούλι της ακτής που κλωσσά τα αυγά του αυτές τις μέρες.

Η Αλκυόνη, το σημερινό κακόσχημο ψαροπούλι με τα όμορφα φτερά σύμφωνα με τον πανάρχαιο μύθο μας, ήταν κάποτε μια χαρούμενη και ευτυχισμένη γυναίκα, κόρη του Θεού των ανέμων, του Αιόλου -που ζούσε στ' ακρογιάλια της θάλασσας με τον άντρα της Κήυκα- και αλληλοαποκαλούνταν Ζευς και Ήρα. Για την ασέβειά τους όμως, αυτή προς τον Δία, οργίστηκε τόσο πολύ ο πρώτος των Θεών και μεταμόρφωσε τον Κήυκα σε όρνιο.

Ξετρελαμένη τότε η δύστυχη γυναίκα, έτρεχε από δω και από κει στις ερημιές στις βαλτώδεις εκβολές των ποταμιών και μέσα στις πυκνές τους καλαμιές, για να βρει τον αγαπημένο της Κήυκα. Οπότε, οι θεοί του Ολύμπου την λυπήθηκαν και την μεταμόρφωσαν και αυτήν σε πουλί, τη γνωστή μας Αλκυόνη, για να ψάχνει και στις θάλασσες μήπως εκεί βρει το χαμένο της άντρα. Ωστόσο όμως η δυστυχία εξακολουθούσε να την συντροφεύει, γιατί αντίθετα από τ' άλλα πουλιά που γεννούν και κλωσσούν τ' αυγά τους την άνοιξη αυτή γεννάει μέσα στη βαρυχειμωνιά, οπότε μανιασμένα τα κύματα της θάλασσας τέτοιον καιρό, την άρπαξαν αυγά και πουλιά κάνοντάς την να κλαίει σπαραχτικά.

Οι Θεοί που τόσο σκληρά είχαν τιμωρήσει την κόρη του Αιόλου, διέταξαν τότε τη θάλασσα και τους ανέμους να ησυχάσουν, να γίνει καλοκαιρία για δυο εβδομάδες, για όσες ημέρες η Αλκυόνη κλωσσά τα αυγά της.

Μια τέτοια ωραία και ποιητική ερμηνεία δόθηκε από τον πανάρχαιο αυτόν ελληνικό μύθο για την καλοκαιρινή αυτή παρεμβολή μέσα στην καρδιά του χειμώνα, που δεν έχει βέβαια καμιά σχέση με τη σημερινή επιστημονική εξήγηση του φαινομένου αυτού. Ο μύθος μιλάει για την απέραντη συζυγική αγάπη και την τρυφερή στοργή της γυναίκας, ενώ η μετεωρολογική υπηρεσία μιλάει για εξίσωση των βαρομετρικών πιέσεων μεταξύ της νοτίου και βορείου Ευρώπης.

Για τη συζυγική πίστη των Αλκυόνων ασχολήθηκε ο Πλούταρχος που αφηγείται ότι αν ο σύζυγος της Αλκυόνης γεράσει και δεν μπορεί να πετάξει, τότε η θηλυκιά Αλκυόνη τον παίρνει στους ώμους και τον φέρνει πάντοτε μαζί της, τον ταϊζει και τον περιποιείται ως το θάνατο.

Δεν είναι όμως η μόνη περίπτωση ανώτερης ηθικής στο ζωικό βασίλειο. Η τρυγόνα, εάν χαθεί το ταίρι της χηρεύει αυστηρά και δεν ξανασμίγει μ' άλλο ταίρι. Τα κοράκια όταν μαδηθούν απ' τα γεράματα δέχονται πολλές περιποιήσεις και θερμαίνονται απ' τ' άλλα νεώτερα. Το λελέκι τιμωρεί την άπιστη σύζυγο με ραμφισμούς μέχρι να τη θανατώσει. Σ' αυτά βοηθούν και οι άλλοι αρσενικοί. Ο πελεκάνος αν δεν βρίσκει τροφή να δώσει στα μικρά του που κινδυνεύουν τον χειμώνα να πεθάνουν, σΚίζει το στήθος του και τα προσφέρει για τροφή το αίμα του, όπως αναφέρεται και στον επιτάφιο θρήνο.

Το ψαροπούλι, όπως αποκαλείται στη γλώσσα του λαού η Αλκυόνη, εξακολουθεί και σήμερα να είναι σύμβολο της χειμωνιάτικης ωραίας διακοπής μέσα στον Ιανουάριο και σε πολλά μέρη την θεωρούν πουλί που φέρνει γούρι. Οι έμποροι, οι καταστηματάρχες, την κρατούν βαλσαμωμένη στα μαγαζιά τους για ν' αυξήσουν τα πλούτη τους, οι πρώτοι και τους πελάτες τους οι δεύτεροι. Οι φυλάργυροι την διατηρούν για να τους φέρει πολλά πλούτη και οι χωριανοί για να μη πέφτει αστροπελέκι στο σπίτι τους.

Το φαινόμενο της καλοκαιρίας μέσα στη βαρυχειμωνιά του Ιανουαρίου απασχόλησε πολύ τους αρχαίους μας που έδιναν μυθολογικές εξηγήσεις γεμάτες ομορφιά. Ωστόσο όμως, οι Αλκυονίδες ημέρες δεν έρχονται πάντα. Υπάρχουν χρόνια που το γλυκό αυτό καλοκαιρινό διάλειμμα στην καρδιά του χειμώνα δεν παρατηρείται καθόλου. Η Αλκυόνη τότε γεννάει μέσα στη βαρυχειμωνιά και τα κύματα αρπάζουν τα αυγά ή τα πουλιά της. Το ψαροπούλι τότε θρηνεί πάλι τον πόνο του, καθώς πετιέται μέσα από τα βράχια και περιμένει τον Μάρτη για να φύγει από τον τόπο μας. Γιατί η Αλκυόνη είναι πουλί αποδημητικό, με το δικό του δρομολόγιο το ιδιόμορφο. Μας έρχεται στα τέλη του καλοκαιριού και μας αποχαιρετάει μόλις καλοσυνέψει ο καιρός, κατά τις αρχές του Μάρτη.


ΕΡΓΑΣΙΕΣ
  • Προετοιμασία των γεωργικών εργαλείων για τις βροχές ή τα χιόνια.
  • Μεταφορά κοπριάς στα κτήματα.
  • Εκχέρσωση χωραφιών ή διόρθωση φραχτών.
  • Κατασκευή αποστραγγιστικών χαντακιών.
  • Άνοιγμα λάκκων γύρω από τα δέντρα για να δεχτούν περισσότερη βροχή ή ασβέστωμα.
  • Σπορά πρώιμων μπιζελιών, κουκιών, κρεμμυδιών.
  • Φύτεμα φυλλοβόλων δέντρων (κερασιά, βυσσινιά, βερικοκιά, ροδακινιά), καθώς και αγκινάρων, φραουλών, σπαραγγιών.
  • Λίπανση δέντρων με χωνεμένη κοπριά.
  • Κλάδεμα ελαιόδεντρων.
  • Επισκευή και βαφή κυψελών.
  • Άρμεγμα προβάτων.
  • Ύφανση στον αργαλειό κιλιμιών και βελεντζών, πλέξιμο και ράψιμο.

7 σχόλια:

  1. Αντώνη, την ανάρτησή σου αυτή τη βρίσκω πολύ καλή και αρκετά πλούσια στο περιεχόμενό της. Παρακολουθώντας την διάβασα
    αρκετά έθιμα που με εντυπωσίασαν. Με εντυπωσίασαν ίσως, γιατί στα μέρη μας δεν έχουμε κάποια συγκεκριμένα έθιμα που να ξεχωρίζουν,εκτός από αυτά που γνωρίζουμε ότι υπάρχουν σε όλη
    την Ελλάδα. Επίσης τρομερή εντύπωση μου έκανε η αφήγηση του Πλούταρχου για την συντροφιά της αλκυώνας με το τέρι της. Την ηθική της τρυγώνας στο ζωικό βασίλειο, αλλά και το πως αντιμετωπίζει την απιστία το λελέκι.
    Είναι όλα πολύ εντυπωσιακά. Επίσης ήταν ευκαιρία να μάθω πότε γίνεται το κλάδεμα των φυτών.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Μου αρέσουν πολύ οι αναρτήσεις σου για τους μήνες. Έχουν πολλές ενδιαφέρουσες πληροφορίες!
    Καλό μήνα!:))

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. ΑΙΜΙΛΙΑ ΑΓΓΕΛΟΒΑΤετάρτη, 04 Ιανουαρίου, 2012

    ΚΥΡΙΕ ΚΡΑΣΑΚΗ ΩΡΑΙΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Κυριε η αναρτηση αυτη εχει πολυ ενδιαφερον!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Γεννήθηκα τον Ιανουάριο.

    Εστάλη στο facebook
    https://www.facebook.com/PaidikaXamogelaAntonisKrasakis

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Καλημέρα, Αντώνη!!!!!!!!!! Το καλό του πρόσωπο να σου δείχνει ο Γενάρης!!!!!!!!!!!!

    Εστάλη στο facebook
    https://www.facebook.com/PaidikaXamogelaAntonisKrasakis

    ΑπάντησηΔιαγραφή

Καλώς ήρθατε στα «ΠΑΙΔΙΚΑ ΧΑΜΟΓΕΛΑ»! Το ιστολόγιο ενημερώνεται με πολλή αγάπη και σεβασμό για τους μικρούς μας φίλους. Κάθε σελίδα του συμπληρώνεται με μεράκι, όπως ένα παιδικό βιβλίο, φροντίζοντας ώστε να είναι καλαίσθητο κι ευχάριστο στα μάτια τους. Σας ευχαριστούμε που ομορφαίνετε την παρέα μας και μας δείχνετε την αγάπη σας με τα ευγενικά και ενθαρρυντικά σας σχόλια!